Prawo do zachowku mają członkowie najbliższej rodziny zmarłego, jeśli zostali pominięci w testamencie. Zobacz co to jest zachowek, ile wynosi zachowek, komu należy się zachowek, kiedy się nie należy, jak wygląda kwestia: zachowek a darowizna.

Prawo do zachowku

Co to jest zachowek? Prawo do zachowku, czyli swego rodzaju rekompensaty ekonomicznej, mają osoby, które w sposób ustawowy powinny dziedziczyć, po zmarłym, a nie dziedziczą, ponieważ zostały pominięte w testamencie.

W tym miejscu należy zaznaczyć, że polskie prawo przewiduje dwa sposoby dziedziczenia – ustawowy i testamentowy. Ten pierwszy opisany jest w Kodeksie Cywilnym, gdzie zawarto regulacje: kto dziedziczy, w jakiej kolejności, w jakim procencie.

Kodeksową kolejność całkowicie zburzyć może jednak testament, który w Polsce ma moc nadrzędną. Wedle testamentu, który – w pełni zależy od woli spadkodawcy, część majątku przypadającego ustawowo najbliższej rodzinie, może zostać zapisana innym osobom, nawet obcym. I w tym właśnie miejscu pojawia się instytucja prawa do zachowku, która choć trochę chroni osoby ustawowo uprawnione do spadku, a pominięte w testamencie.

Czytaj też: Dziedziczenie ustawowe – zasady, kolejność, definicje

Ile wynosi zachowek?

Ile wynosi zachowek? Zachowek to ½ wartości udziału, który przypadałby danej osobie w razie dziedziczenia ustawowego (albo 2/3 w przypadku osób niezdolnych do pracy oraz niepełnoletnich).

Odpowiedź na pytanie ile wynosi zachowek spróbujmy pokazać na najprostszym przykładzie, gdy w miejsce jednej osoby przewidzianej ustawowo do dziedziczeni, na mocy testamentu wchodzi osoba, której Kodeks Cywilny w ogóle nie przewiduje.

Załóżmy, że spadkodawca miał dwóch synów, żonę i kochankę. Ustawowo majątek powinien zostać podzielony na trzy równe części między obu synów i żonę. Spadkodawca nie zapisał jednak nic żonie, w jej miejsce jedną trzecią majątku oddając kochance.

W takiej sytuacji żona ma prawo do zachowku, albowiem według zasad dziedziczenia ustawowego, to jej należała się jedna trzecia majątku.

Co żona może zrobić ze swoim prawem do zachowku? Może wystąpić z roszczeniem o zachowek. Powinna dostać równowartość połowy udziału o wielkości jednej trzeciej majątku.

Ale uwaga – majątek często przyjmuje formę:

  • nieruchomości,
  • pojazdów,
  • akcji
  • udziałów.

Spadkiem są też długi, kredyty i inne zobowiązania zmarłego. Tymczasem zachowek może mieć formę jedynie zapłaty pieniężnej, prawo do zachowku nie przewiduje roszczeń o wydanie przedmiotów wchodzących w skład spadku. Dlatego konieczne jest wyliczenie tak zwanego substratu zachowku. Potrzebne do tego jest:

  • obliczenie wartości wszystkich aktywów wchodzących w skład spadku,
  • obliczenie łącznej wartości zobowiązań,
  • wykazanie wartości darowizn poczynionych za życia przez spadkodawcę.

Czytaj: Odrzucenie spadku – u notariusza czy w sądzie? Sposoby i terminy

Darowizna a zachowek

Darowizna a zachowek – to bardzo zawiłe zagadnienie, ale powiedzmy w telegraficznym skrócie na użytek tego tekstu, że darowizny poczynione za życia mają znaczenie dla wysokości zachowku. Tak zwany substrat zachowku liczymy bowiem według następującego wzoru:

(aktywa – pasywa) + darowizny

Sprawdź: Podatek od spadku – wysokość, zasady. Jak obliczyć?

Wysokość zachowku

Pokażmy w tym miejscu przykładowe, konkretne wyliczenie wysokości zachowku, bazując na wcześniejszym przykładzie z 2 synami, żoną i kochanką. Załóżmy, że w skład dziedziczonego majątku wszedł dom, samochód i papiery wartościowe – aktywa o łącznej wartości 400 tysięcy złotych. Oprócz tego spadkodawca był zadłużony w banku na 100 tysięcy złotych. Dodatkowo wiemy, że przed śmiercią, umową darowizny przekazał siostrze mieszkanie warte 150 tysięcy złotych. Wykonujemy więc działanie wedle wzoru zaprezentowanego wyżej:

(400 000 – 100 000) + 150 000 = 450 000.

450 tysięcy to substrat zachowku. Żonie w tym konkretnym przypadku powinna przypadać ustawowo jedna trzecia majątku, czyli 150 tysięcy złotych. Pominięto ją w testamencie, jednak ma ona prawo do zachowku. W ramach zachowku powinna otrzymać kwotę 75 tysięcy złotych – czyli połowę ze 150 tysięcy.

Zobacz także: Podział majątku (spadku) – po śmierci rodziców, małżonka

Komu należy się zachowek?

Komu należy się zachowek? Tak jak powiedzieliśmy wyżej – członkom najbliższej rodziny, pominiętym w testamencie, którzy dziedziczyliby ustawowo w sytuacji braku testamentu. A komu konkretnie? Na pewno prawo do zachowku, w razie pominięcia w testamencie, mają dzieci oraz współmałżonkowie. Oni są bowiem ustawowo powoływani do spadku w pierwszej kolejności. Z pozostałymi osobami sytuacja zaczyna się już komplikować. Wszystko zależy od konfiguracji w danej rodzinie. Prawo do zachowku mogą mieć też rodzice zmarłego, ale tylko pod warunkiem że zmarły nie miał dzieci. Prawdo do zachowku mogą otrzymać wnuki zmarłego, ale pod warunkiem, że ich ojciec (czyli syn zmarłego) również nie żyje.

Oczywiście w każdym przypadku pamiętajmy – prawo do zachowku przysługuje w przypadku pominięcia w testamencie.

Czytaj także: Spadek z dobrodziejstwem inwentarza – co warto o nim wiedzieć?

Kiedy nie należy się zachowek? Wydziedziczenie a zachowek

Prawa do zachowku nie mają osoby obce a także członkowie dalszej rodziny, za którą uznawane jest nawet rodzeństwo zmarłego, a także różni jego krewni i powinowaci. Oprócz tego prawa do zachowku nie mają:

  • osoby wydziedziczone,
  • osoby uznane za niegodne dziedziczenia,
  • osoby, które odrzuciły spadek,
  • osoby, które podpisały ze spadkodawcą umowę o zrzeczeniu się dziedziczenie,
  • małżonkowie pozostający w separacji ze spadkodawcą,
  • małżonkowie, przeciw którym spadkodawca przed śmiercią wystąpił z wnioskiem o rozwód lub separacje z orzeczeniem ich winy, a żądanie to było uzasadnione.

Uwaga – w pierwszych 4 przypadkach prawo do zachowku przechodzi na zstępnych, czyli dzieci.

Sprawdź też: Wydziedziczenie – informacje, skutki. Jak to zrobić?