Dziedziczenie ustawowe to sposób dziedziczenia majątku po zmarłym w sytuacji, gdy nie zostawił on testamentu. Zasady dziedziczenia ustawowego zawarte są w Kodeksie Cywilnym. Regulują one sposób dziedziczenia spadku w ten sposób, że opisują kto dziedziczy spadek i jaka jest kolejność dziedziczenia.

Sposób dziedziczenia

Polskie prawo wyszczególnia dwa sposoby dziedziczenia:

  • dziedziczenie ustawowe,
  • dziedziczenie testamentowe.

Jeśli chodzi o dziedziczenie testamentowe, zasady dziedziczenia są proste. Prawo dziedziczenia mają osoby wymienione w testamencie spadkodawcy. Jego ostatnia wola wyraża, kto i w jakim procencie obejmie jego spadek. Jeżeli wszystkie wymienione w testamencie osoby wyrażą zgodę, a sam testament okaże się ważny, dziedziczenie spadku odbędzie się w sposób w nim opisany – pamiętajmy bowiem, że w polskim prawie testament jest nadrzędny nad zasadami dziedziczenia zawartymi w Kodeksie Cywilnym. Tyle, że w polskiej rzeczywistości dziedziczenie testamentowe nie jest wciąż powszechne, wobec czego w użyciu na szeroką skalę są zasady dziedziczenia ustawowego.

Zobacz: Dziedziczenie długów – zasady. Jak nie spłacać rodzinnych długów?

Dziedziczenie ustawowe

Dziedziczenie ustawowe to dziedziczenie na zasadach ogólnych, opisanych w Kodeksie Cywilnym. Określa ono komu i w jakim procencie należy się spadek po zmarłym. Zasady dziedziczenia ustawowego stosuje się w przypadku, gdy:

  • zmarły nie zostawił testamentu,
  • jego testament okazje się nieważny,
  • osoby wskazane w testamencie nie chcą bądź nie mogą objąć spadku,
  • w przypadku jednego lub kilku spadkobierców zaszła tak zwana niegodność dziedziczenia.

Siłą rzeczy w każdym z tych przypadków nie doszło do całkowitego lub częściowego przekazania majątku zgodnie z wolą wyrażoną w napisanym testamencie. Majątek (rozumiany jako ogół praw i obowiązków) jednak po zmarłym pozostał i coś z nim zrobić należy. W tym miejscu sięgnąć należy po Kodeks Cywilny z zasadami dziedziczenia ustawowego.

Co ważne, dziedziczenie ustawowe stosować można do całości spadku albo też tylko jego części. Przypadek drugi dotyczy sytuacji, gdy przykładowo jeden ze spadkobierców, któremu spadkodawca zapisał jedną czwartą majątku, odmówi przyjęcia spadku. Wówczas co do czwartej części majątku stosuje się zasady dziedziczenia ustawowego.

Sprawdź także: Prawo do zachowku – komu się należy. Darowizna a zachowek

Zasady dziedziczenia

Sposoby i zasady dziedziczenia ustawowego zapisane w Kodeksie Cywilnym określają bardzo precyzyjnie krąg osób dziedziczących po zmarłym, kolejność ich powoływania do spadku, a także należne udziały procentowe. Prawo zastępuje w tym przypadku wolę zmarłego, domniemując, że nie zostawiając testamentu wyraził on milcząco zgodę na taki podział majątku, jaki przewiduje Kodeks Cywilny. Zobaczmy zatem, kto, kiedy i ile dziedziczy.

Zobacz także: Podział majątku (spadku) – po śmierci rodziców, małżonka

Kolejność dziedziczenia

Zasady dziedziczenia ustawowego zakładają, że w pierwszej kolejności spadek po zmarłym obejmują w równych częściach jego dzieci oraz współmałżonek. A zatem, jeśli zmarły miał na przykład dwoje dzieci i żonę, na każde z nich przypada jedna trzecia spadku. Należy jednak pamiętać, że zasady dziedziczenia ustawowego zabezpieczają interes małżonka w większym stopniu w ten sposób, że jego udział w spadku nie może być mniejszy niż jedna czwarta. Ma to znaczenie w sytuacji, gdy małżeństwo miało przynajmniej 4 dzieci. Wówczas żona otrzymuje gwarantowaną jedną czwartą, a czwórka dzieci dzieli się po równo pozostałą częścią (trzy czwarte) majątku.

Dodajmy, że spadkobiercą może być dziecko, które nie narodziło się jeszcze w dniu śmierci spadkodawcy, ale już było poczęte.

Zobacz też: Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku – jak napisać?

Kto dziedziczy spadek?

Wcale nie jest rzadka sytuacja, gdy jedna z osób uprawnionych w pierwszej kolejności do objęcia spadku umiera przed spadkodawcą. W sytuacji gdy nie żyje współmałżonek, zasady dziedziczenia ustawowego pozostają proste – całość dziedziczą w częściach równych dzieci. Sytuacja zmienia się, gdy dnia śmierci ojca lub matki nie dożywa jedno z jego dzieci. W takim przypadku przypadający na to dziecko udział dzielony jest między jego potomstwo (czyli wnuki zmarłego).

Zilustrujmy to przykładem. Zmarły miał żonę i syna, drugi zaś jego syn nie żył już od kilku lat, przed śmiercią zdążywszy jednak spłodzić dwie córki. W takiej sytuacji żona i pierwszy syn spadkodawcy otrzymają po jednej trzeciej majątku, zaś udział przypadający na drugiego, zmarłego syna, otrzymają jego córki (wnuczki spadkodawcy), dzieląc się nim po równo (de facto każda dostanie więc po jednej szóstej spadku).

Sprawdź też: Wydziedziczenie – informacje, skutki. Jak to zrobić?

Dziedziczeni spadku gdy zmarły nie miał dzieci

Sytuacja jeszcze bardziej zmienia się, gdy zmarły nie miał dzieci, siłą rzeczy nie miał więc też innych zstępnych – wnuków, prawnuków. W takiej sytuacji do spadku w powoływani są współmałżonek (w jednej drugiej) oraz rodzice zmarłego (każde z nich w jednej czwartej).

Jeśli nie żyje współmałżonek, oboje rodzice dziedziczą w dwóch równych częściach.

Jeśli nie żyje jedno z rodziców, wówczas jego udział przechodzi na rodzeństwo spadkodawcy. Jeżeli zaś nie żyje którekolwiek z rodzeństwa, przypadający na nie udział jest dzielony między jego potomstwo (czyli siostrzeńców/bratanków spadkodawcy).

Sprawdź: Podatek od spadku – wysokość, zasady. Jak obliczyć?

Prawo dziedziczenia

Nabycie spadku na drodze dziedziczenia ustawowego następuje w dniu otwarcia spadku, to jest w chwili śmierci spadkodawcy.

Mimo tego konieczne jest przeprowadzenie postępowania spadkowego w sądzie, które potwierdzi prawo dziedziczenia, a także umożliwi swobodne dysponowanie majątkiem. Bez sądowego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku nie sprzedamy odziedziczonego mieszkania czy samochodu, nie staniemy się udziałowcem zapisanej nam spółki.

W ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedzieliśmy się, że zostaliśmy spadkobiercami (w praktyce sądy liczą 6 miesięcy od dnia śmierci spadkodawcy), powinniśmy złożyć oświadczenie o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku w całości. Nie wypełnienie tego obowiązku będzie skutkować domniemaniem, że spadek przyjęliśmy w całości. To może oznaczać kłopoty.

Czytaj: Odrzucenie spadku – u notariusza czy w sądzie? Sposoby i terminy

Spadek z dobrodziejstwem inwentarza

Spadek to zarówno prawa, jak i obowiązki. W tym obwiązek spłaty pozostawionych kredytów, długów. W przeszłości niejednokrotnie spadkobiercy otrzymywali po rodzicach czy małżonkach długi wielokrotnie przewyższające możliwości finansowe. Od 2015 roku prawo w większym stopniu chroni spadkobierców, który nie odrzucili spadku. Od dwóch lat za długi odpowiada się jedynie do wysokości odziedziczonych aktywów, chyba że ktoś zdecyduje się przyjąć spadek w całości, a nie z tak zwanym dobrodziejstwem inwentarza.

Czytaj także: Spadek z dobrodziejstwem inwentarza – co warto o nim wiedzieć?